Afleggen – oftewel: het wassen, kleden en toonbaar maken van een overledene voor de uitvaart – is een gangbaar proces ter voorbereiding op een uitvaart. Afleggen is nodig om het lichaam toonbaar te maken voor de uitvaart en wordt alleen achterwege gelaten als de uitvaart met gesloten kist plaatsvindt.
Onder afleggen wordt de laatste verzorging van een overledene verstaan: wassen, aankleden, opmaken en het in de juiste houding brengen van het lichaam. Wettelijk gezien mag iedereen een lichaam afleggen. Normaal gesproken doet een uitvaartverzorger dit, maar als nabestaanden het graag zelf willen doen, is daar in principe geen bezwaar tegen. Afleggen is niet wettelijk verplicht, maar wordt in de praktijk nagenoeg altijd gedaan.
Afleggen na ziekte
Is iemand overleden na een ziektebed, dan moeten er dikwijls nog één of meerdere medische hulpmiddelen worden verwijderd uit het lichaam. Denk aan infusen, katheters en andere objecten. Ook eventuele andere lichaamsvreemde objecten, zoals een pacemaker of kunstledematen, worden bij het afleggen verwijderd. Dit omdat deze objecten bij de crematie of begrafenis niet meer aanwezig mogen zijn.
Afleggen na ongeval of misdrijf
Is de overledene slachtoffer geworden van een ongeval of misdrijf? Dan vergt het afleggen vaak meer tijd en moeite dan na een natuurlijke dood. Dit omdat lichamelijk letsel bij voorkeur zo min mogelijk zichtbaar is tijdens de uitvaart. Zeker bij letsel aan het hoofd of de handen moet dat zo netjes mogelijk worden weggewerkt.
De aflegging wordt sowieso al vaak door een uitvaartverzorger gedaan, die erin is gespecialiseerd, maar moet bij ernstig letsel aan het lichaam van de overledene echt door een professional worden uitgevoerd. Het lukt nabestaanden zonder ervaring in zo’n geval niet om het lichaam toonbaar te krijgen.
Pas na lijkschouwing en vrijgave
Het afleggen mag pas plaatsvinden nadat de schouwarts zijn onderzoek heeft afgerond en de doodsoorzaak heeft vastgesteld. In geval van een natuurlijke doodsoorzaak kan direct daarna de uitvaart in gang worden gezet en kan dus ook werk worden gemaakt van het afleggen. Maar er zijn ook andere situaties mogelijk.
Als de doodsoorzaak bijvoorbeeld niet kan worden vastgesteld, of wanneer er mogelijk sprake is van een misdrijf, moet er eerst vervolgonderzoek plaatsvinden. In geval van een misdrijf zal de officier van justitie dit onderzoek aansturen. Pas na vrijgave van het lichaam kan het uitvaart- en afleggingsproces dan doorgaan.
Religieuze protocollen voor afleggen
Binnen sommige culturen en religies zijn er speciale protocollen van kracht ten aanzien van het afleggen. Bijvoorbeeld het dichthechten van de mond, het al dan niet sluiten van de ogen van de overledene of het kleden van de overledene in speciale kledij. In zulke gevallen spelen nabestaanden – vaak: de familie – normaal gesproken een actieve rol tijdens het afleggen.
Gesloten kist
In extreme gevallen waarin het lichaam niet voldoende toonbaar kan worden gemaakt, kan worden gekozen voor een uitvaart met gesloten kist. Denk aan gevallen waarbij mensen voor de trein zijn gekomen of tijdens een brand om het leven zijn gekomen. Het lichaam is er dan dusdanig aan toe, dat toonbaar maken via aflegging niet reëel is.
Soms wordt er in zulke gevallen nog een lichaamsdeel getoond, zoals een hand. Maar gebruikelijker is het om de uitvaart in deze gevallen met gesloten kist te laten plaatsvinden. In zo’n geval blijft aflegging ook achterwege.