De dood; Wat gebeurt er als je doodgaat?

Niemand ontkomt eraan: de dood. De één gelooft dat je naar het hiernamaals gaat, de ander denkt dat er na de dood helemaal niets is, en dan is er nog een groot grijs gebied tussen die twee extremen in. Maar wat gebeurt er fysiek gezien precies wanneer je overlijdt? Een bekend Amerikaans gezegde luidt: “Er zijn maar twee zekerheden in het leven. Dat je doodgaat, en dat je belasting moet betalen.” En zo is het helaas maar net: de dood overkomt ons vroeg of laat allemaal, en als het dan eenmaal zover is, hopen we maar dat we waardig kunnen sterven.

Iedere religie of geloofsovertuiging heeft zijn eigen opvattingen over de dood, en ook over wat er daarna komt. Maar wat er nu exact rondom de dood gebeurt, hoe we omgaan met de dood en welke trends er in Nederland zijn als het gaat om overlijden, daar zijn gewoon harde cijfers en feiten over.

Levensverwachting: we worden steeds ouder

Voordat we aan de dood toekomen, is er eerst nog een leven te leven. En dat leven duurt tegenwoordig steeds langer. De levensverwachting neemt in Nederland namelijk al decennialang toe. De huidige levensverwachting is momenteel gemiddeld 82 jaar: 80,5 jaar voor mannen en 83,3 jaar voor vrouwen. Daarmee wordt bedoeld dat baby’s die nu geboren worden, gemiddeld deze leeftijd zullen halen. In dit cijfer zitten allerlei factoren verwerkt, zoals mensen die op jonge leeftijd verongelukken, maar ook mensen die de 100 halen. De doorrekening van al die factoren levert dan een gemiddeld cijfer op, berekend door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

Met 82 jaar is de Nederlandse levensverwachting hoger dan ooit. In 1990 was die bijvoorbeeld nog 77 jaar, en in 1950 ‘slechts’ 71 jaar. We schrijven ‘slechts’ met apostrofs, omdat in veel landen ter wereld de levensverwachting vandaag de dag nog altijd ver onder die naoorlogse niveaus van Nederland ligt. Dat komt uiteraard doordat de gezondheidszorg in Nederland van oudsher al op een hoog niveau ligt. Sterker nog, Nederland behoort tot de internationale top als het om de levensverwachting gaat, samen met landen als Japan, Australië en Nieuw-Zeeland.

Als we over dé levensverwachting praten, hebben we het normaal gesproken over de levensverwachting van nieuwgeboren baby’s in een specifiek jaar. Maar er is ook een tweede levensverwachting: die van mensen met een zekere leeftijd in een specifiek jaar. Was je in 2025 bijvoorbeeld 65 jaar oud, dan was je resterende levensverwachting gemiddeld nog ruim 20 jaar en zou je dus 85 worden; hoger dan de levensverwachting voor nieuwgeborenen. Dat komt doordat diverse andere Nederlanders uit jouw leeftijdsgroep al voor hun 65^e zijn overleden. Zij kunnen het gemiddelde dus niet meer omlaag trekken.

Als de dood nadert

Tot zover de levensverwachting. Want hoe oud je ook wordt, de dood komt altijd op een zeker moment. Soms onverwachts, door plotselinge ziekte of een ongeval, maar soms ook na een lang ziektebed. In sommige gevallen is de dood uiteindelijk een keuze: euthanasie. Daarvoor kunnen mensen onder strenge voorwaarden kiezen als zij ondraaglijk en uitzichtloos lijden.

Wie de dood ziet naderen, neemt vaak voorzorgsmaatregelen. Medische, maar ook andere typen maatregelen. Zo laten veel mensen die de dood zien naderen vaak nog een testament opmaken, als ze dat nog niet hadden gedaan. En was er al wel een testament, dan komt het dikwijls voor dat mensen hierin nog wijzigingen willen aanbrengen. De notaris komt dan ook vaak in beeld bij mensen voor wie het einde nadert.

Een medische maatregelen die vaak wordt genomen bij mensen die ongeneeslijk zien zijn, is palliatieve zorg. Dat is zorg die niet gericht is op genezing – dat kan immers niet meer – maar op het verminderen van pijn en ongemak. Gedurende de laatste dagen van iemands leven wordt die zorg vaak gegeven in een hospice: een zorginstelling waar mensen kunnen overlijden met intensieve palliatieve zorg.

Waardig sterven, maar dat lukt niet altijd

We hopen allemaal dat, als het dan eenmaal zover is, we relatief pijnvrij en zonder al te veel ongemakken kunnen overlijden. Dat wordt ‘waardig sterven’ genoemd. Een vaak aangehaald voorbeeld is vredig inslapen: niet meer wakker worden uit je slaap. Je overlijdt dan tijdens het slapen.

Wie naar een hospice gaat of op een andere manier palliatieve zorg ontvangt, wil dat graag bereiken: waardig sterven. Daar hoort ook bij dat het leven wordt beëindigd als de menselijke waardigheid in het gedrang komt. Wanneer een leven nog waardig is, is een kwestie van persoonlijk inzicht, maar voor de meeste mensen komt er op een zeker moment een punt waarop iemand zegt: dan hoeft het voor mij niet meer.

Voor zulke gevallen is het in Nederland mogelijk om euthanasie (zelfdoding) aan te vragen. Dat kan alleen onder strikte voorwaarden. Er moet bijvoorbeeld sprake zijn van uitzichtloos lijden zonder reële kans op genezing. Een arts moet dit zorgvuldig vaststellen, voordat euthanasie legaal mag worden toegepast. Is dat eenmaal aan de orde, dan zal een arts helpen met het waardig sterven, zodat iemand niet onnodig lijdt aan het eind van zijn of haar leven.

Een euthanasie-aanvraag wordt overigens niet zomaar gehonoreerd. Zeker voor geestelijk zieke mensen, die al jaren ernstig lijden en het leven echt niet meer zien zitten, is het lastig om een euthanasieverklaring te krijgen. Waardig sterven lukt dan lang niet altijd, en soms gaan zulke mensen dan ook over tot suïcide.

Na de dood

Direct na de dood gebeurt er van alles met het lichaam. De lichaamsprocessen die horen bij een levend organisme houden ermee op en er treden andere processen in werking die specifiek bij de dood horen. Achtereenvolgens zijn dat:

1. De overledene verandert van kleur. De huid wordt vaal en grauw. Dit komt doordat er geen bloed meer door de aderen stroomt.
2. Direct na de dood treedt de livor mortis op: paarse plekken. Die ontstaan vaak op de rug. Het bloed in het lichaam zakt namelijk naar het laagste punt: normaal gesproken de rug, waarop de overledene ligt.
3. Na een paar uur treedt de rigor mortis in: lijkstijfheid. Afhankelijk van de omgevingstemperatuur duurt dit zo’n twee tot zes uur. Eiwitten in het spierweefsel beginnen te stollen en het lichaam wordt stijf. Ledematen van de overledene kunnen dan niet meer worden gebogen en het lichaam bevriest in zijn huidige pose.
4. Ondertussen begint het ontbindingsproces. Vrijwel direct na het overlijden beginnen kleine organismen, zoals bacteriën, al met de afbraak van het lichaam. Na verloop van tijd leidt dit tot een erg onaangename geur: lijkengeur. Wie dat weleens heeft geroken, zal de geur nooit meer vergeten.
5. Na een dag of drie trekt de lijkstijfheid weg. Het lichaam wordt dan weer langzaam maar zeker slap. Vanaf dit moment is het ook mogelijk om het lichaam van de overledene aan te kleden voor de uitvaart.
6. Tijdens de uitvaart wordt het lichaam begraven of gecremeerd. Bij een crematie gaat het lichaam op tot as, bij een begrafenis wordt het ontbindingsproces onder de grond voortgezet.

Wat betreft stap 4: in Nederland is het gebruikelijk om de lichaamsontbinding een halt toe te roepen zolang het lichaam nog niet is begraven of gecremeerd. Dit om nabestaanden de kans te geven om afscheid te nemen van de overledene zonder dat het lichaam al sterk in ontbinding is. Uitvaartondernemers zullen voorkomen dat het lichaam van de overledene sterk ruikt, en zullen er ook alles aan doen om het lichaam zo toonbaar mogelijk op te baren.

Om het ontbindingsproces te vertragen, wordt een lichaam weleens gebalsemd. Balsemen betekent dat er een chemische stof in het lichaam wordt gespoten die de ontbinding tijdelijk pauzeert. Deze stof wordt na verloop van tijd weer vanzelf afgebroken. Een andere optie is het koelen van het lichaam: ook dat vertraagt het ontbindingsproces. Om deze reden is het in mortuaria altijd koud en hebben uitvaartcentra dikwijls koelkamers op locatie aanwezig.

Het ontbindingsproces: tot stof vergaan

Wordt een overledene begraven, dan gaat het ontbindingsproces onder de grond door. De overledene ontbindt dan samen met de kist en de kleding waarmee hij of zij begraven is. De laatste jaren is om deze reden de duurzame uitvaart in opkomst, waarbij de kist en kleding zijn gemaakt van materiaal dat eenvoudig afbreekbaar is in de natuur. Zo wordt het milieu niet onnodig belast door een begrafenis.

Afhankelijk van het type grond waarin iemand wordt begraven, duurt het gemiddeld drie tot zeven jaar voordat een lichaam volledig is vergaan, afgezien van de botten. In vruchtbare grond, waarin veel bacteriën en kleine dieren leven, gaat het ontbindingsproces sneller. In zulke grond is het lichaam zelf al na een paar jaar vergaan, maar kan het desondanks nog een jaar of twintig duren voordat de botten ook vergaan zijn.

In droge, kalkrijke grond kan het echter wel honderd jaar of nog langer duren voordat menselijke botten helemaal vergaan zijn. En wordt een lichaam boven de grond bewaard – zoals in een kist in een grafkelder – dan kunnen botten zelfs duizenden jaren oud worden. Uiteindelijk vergaat iedereen dus tot stof, maar hoe lang het precies duurt, dat ligt vooral aan het type grond waarin je uiteindelijk wordt begraven.